De mens als een unieke open-samenleving en de filosofie van Emmanuel Levinas
Als ziekenhuishygiënist werd ik geconfronteerd met hygiënische problemen die binnen het gangbare denkkader niet langer oplosbaar waren. Ons mensbeeld had een update nodig. We hadden (en hebben) nood aan een nieuw hygiënedenkkader om alle problemen met betrekking tot zorginfecties en de mondiale verspreiding van zorggerelateerde ‘Multi Drug Resistant Organisms’ (MDRO’s) op te lossen. In 2015-2017 schreef ik hierover een ‘essay’: ‘De noodzaak van een nieuw zorghygiënedenkkader’.
Als bij toeval las ik (en lees nog steeds) over de filosofie van Emmanuel Levinas (1906 – 1995), een Franse filosoof die beschouwd wordt als een van de grootste denkers van de twintigste eeuw. Zijn denkbeelden wijken vaak sterk af van wat we gewend zijn te denken maar zijn mensbeeld is, weliswaar in andere woorden, volledig congruent met het mensbeeld dat ik in mijn ‘essay’ beschreef.
Klassiek zien we de mens als een enorm groot en enorm complex systeem van eukariotische cellen (10^13) die in een perfecte symbiose leeft met een enorm groot microbioom (10^14 prokaryotische cellen, bacteriën, eencelligen). Het microbioom (de commensale bacteriën) wordt niet als tot de mens behorend beschouwd. Het wordt als een epifenomeen beschouwd, een voor de mens nuttige, maar vrijblijvende, samenleving. Maar dat is niet zo. Het menselijke microbioom is een essentieel subsysteem van ons lichaam. De samenleving is open en noodzakelijk. Ons lichaam is eukaryotisch en prokaryotisch. Er bestaat op aarde geen complex-meercellig organisme zonder een eigen microbieel subsysteem. ‘Als je een menselijke gedaante tegenkomt zonder eigen microbioom, pas dan op! Die gedaante is zeker geen mens en wellicht een ‘alien’ met kolonisatieneiging.’, Yvon Bories.
Het denken van Emmanuel Levinas is een differentiedenken of relatiedenken: alles is differentie (relatie) of uit differenties (relaties) afleidbaar en verklaarbaar. De differentie is een contradictie.
Voorbeeld: Ik ben geest en materie, onafhankelijkheid en afhankelijkheid, tegelijk. Ik ben een levende contradictie. Hun gelijktijdigheid constitueert het lichaam. Ik ben een hybride werkelijkheid als differentie. In de combinatie krijgen we de derde entiteit (het lichaam), de logisch uitgesloten derde. Als zijnde de ‘vereniging’ is deze derde entiteit iets heel nieuws. Deze kan ervaren worden (Levinas is een fenomenoloog) maar niet gedacht. De vereniging kan niet logisch gedacht worden zonder tegenstrijdigheid. De logica bevat de wet van de niet-tegenstrijdigheid. Ons verstand werkt volgens de categorie van oorzaak en gevolg en weigert een contradictie op te nemen. De gelogificeerbare werkelijkheid, de werkelijkheid dus die door het bewustzijn met zijn denkwetten gevat kan worden, is kleiner dan de werkelijkheid. Maar wat niet logisch is kan nog wel reëel zijn (het lichaam is reëel). Het denken is een instrument om het leven leefbaar te maken maar wellicht niet om het omvattend te vatten.
Mijn mensbeeld op de wijze van Levinas: Mijn lichaam is eukaryotisch en niet-eukaryotisch (prokaryotisch) in relatie samen zijn, verenigd in scheiding (niet vermengd). Ik (het eukaryotisch systeem) en ‘Ik’ (het prokaryotisch systeem), ik ben die beide als lichaam. Het lichaam is niet één, maar twee. Ons lichaam is reëel (maar niet logisch) en produceert geen antilichamen tegen de bacteriën van ons microbioom. Ons lichaam heeft weet van de lichaamseigenheid van het microbioom, nu onze geest nog!
De werkelijkheid is wat het is of we het nu willen of niet. Het is niet de mens en zijn microbioom, zijn ééncelligen, als epifenomeen maar de mens als epifenomeen in een wereld van ééncelligen. De mens is niet de heerser der aarde, de mens is een vrucht van de aarde.
Gezien voor ‘t leven
Ecce homo
Kijk de mens
En ik
Ik heb de mens gezien
Nog voor hij door mijn rede stierf
Geen één in stukjes
Door de rede in lijkwaad gebundeld
Neen, ik heb de mens gezien
In een wereld van magie
Een samen één
In magie getooid
Ik heb de mens gezien
Een feit met een uitroepteken?
Een vraagteken?
Geen weg terug
Geen weg vooruit
Ik heb de mens gezien
Gezien voor ‘t leven.
Yvon Bories.