Veilig gedrag: bestraffen of belonen? Enkele praktische handvaten
Het is een vaak voorkomende vraag: moet een werkgever opteren voor het belonen of het bestraffen van gedragingen om tot veilig gedrag te komen? Volgens de laatste psychologische inzichten is het beter om te kiezen voor beloningen. In dit artikel worden enkele praktische voorbeeldtoepassingen meegegeven voor werkgevers, preventieadviseurs, etc. om veilig gedrag te stimuleren.
Straffen is een optie, belonen werkt beter
Om een beeld te kunnen schetsen van de impact van straffen en belonen, moet worden teruggegrepen naar de theorie van operante/instrumentele conditionering. Het uitgangspunt van deze theorie is dat gedragingen veranderen op basis van de gevolgen die ze hebben. Gedragingen die een voldoening als gevolg teweeg brengen, zullen vaker, sneller en efficiënter uitgevoerd worden dan deze die onbevredigende gevolgen teweeg brengen. Een straf kan ervoor zorgen dat een werknemer op de vingers getikt wordt, waardoor hij of zij het gedrag in de toekomst vermoedelijk niet meer zal vertonen. Dat is positief, maar een straf heeft ook een onverwachts neveneffect, niet op de werknemer maar op de leidinggevende. Deze zal namelijk leren dat straffen effectief is en dus treedt bij de leidinggevende ook conditionering op. Het gevaar is dat de leidinggevende de straffen ook zal toepassen in andere situaties die misschien minder ernstig zijn. Daarnaast dwing je met negatieve sancties de mensen om op te houden met een bepaald gedrag, maar je reikt hen geen nieuw, veilig gedrag aan. Dit is wel het geval bij beloningen.
Een effectieve straf
Een straf moet tevens aan verschillende voorwaarden voldoen om effectief te werken. Ten eerste moet de straf intensief genoeg zijn. Toch mag de straf ook niet te zwaar zijn om te voorkomen dat het leermechanisme door emotionele inferenties wordt geblokkeerd. Daarnaast is het belangrijk om de straf snel te geven, zodat de link tussen het ongewenste gedrag en de straf wordt gelegd. Ten derde is de consistentie van belang. De straf moet elke keer toegepast worden wanneer het ongewenste gedrag zich voordoet. Tot slot moet de straf gepaard gaan met het tonen van het gewenste gedrag.
Praktische voorbeeldtoepassingen
Om toekomstig veilig gedrag aan te moedigen binnen uw onderneming wordt in de eerste plaats aangeraden om te focussen op positieve bekrachtiging. Indien een werknemer goed werk heeft geleverd, is het de taak van de leidinggevende om zijn waardering te uiten, zodat de werknemer in de toekomst zijn best zal blijven doen. Allereerst kan het al effectief zijn om een veiligheidssuggestie – box te plaatsen in de onderneming. In deze doos kunnen werknemers zelf suggesties doen om de veiligheid in het bedrijf te verhogen. Het uitdelen van financiële bonussen voor veilig gedrag blijken niet altijd effectief te zijn. Uit onderzoek blijkt namelijk dat dit kan leiden tot een daling van de intrinsieke motivatie van de werknemer. Daarnaast zit er vaak ook een langere periode tussen het gedrag en de financiële beloning. Er wordt daarom best gekozen voor immateriële beloningen. Een compliment geven voor het dragen van een helm kan dus effectiever werken dan aan het eind van het jaar een bonus te geven. Een andere mogelijke methode om veilig gedrag te motiveren, is een beloningsprogramma met de naam ‘veilige werkdagen – programma’. Dit houdt in dat een groep werknemers een beloning krijgt wanneer ze bijvoorbeeld 100 veilige werkdagen bereiken. Toch is het belangrijk om in het programma ook aandacht te besteden aan een belangrijke valkuil. Zo zal een werknemer op die manier minder gemotiveerd worden om blessures of arbeidsongevallen te melden. Als één werknemer gewond is, verliest iedereen de beloning. Sensibilisering is hier dus een belangrijke factor. Een derde mogelijkheid is werken met de benoeming van ‘(veiligste) werknemer van de maand’, gepaard gaande met een eventuele beloning. Dit zal resulteren in het feit dat de werknemers verder gaan dan hun aanvankelijke werktaken om te streven tot deze benoeming. Een vierde concrete praktische toepassing is een ‘safety creditcard’. Elke werknemer krijgt zo’n kaart aan het begin van het jaar. De werknemers kunnen punten verdienen voor de creditcard, uitgereikt door de werkgever of de preventieadviseurs, indien hij/zij veilig gedrag vertoont, een maandelijkse veiligheidsvergadering bijwoont, periodieke veiligheidscontroles uitvoert van de omgeving, werkapparatuur en bepaalde werkmethoden, etc. Aan het einde van het werkjaar mag iedere werknemer een prijs kiezen, naargelang het aantal punten er werden verdiend op de creditcard. De prijzen kunnen bijvoorbeeld ook allemaal voorzien zijn van een veiligheidslogo (bv. een brooddoos met een tekening van een helm). Tot slot kan men ‘veiligheid – bedankingskaartjes’ uitreiken. In de onderneming kan een bedankingskaartje ontworpen worden dat beschikbaar is voor alle medewerkers. Dit kaartje kunnen ze uitdelen aan collega’s die op een veilige manier omgaan met anderen of werkmaterialen. Op de kaart kan aangeduid worden om welk soort veilig of zorgzaam gedrag het gaat.